Hoofdstuk 3 — De Dag van de Razzia: 10–11 november 1944
De vroege ochtend van 10 november 1944 markeerde het begin van de grootste mannenrazzia in Rotterdam en Schiedam. Wat voorafging aan deze dag — maandenlange voorbereiding door de Duitse bezetter, afgesloten communicatie en militaire bezetting van de stad — werd nu zichtbaar in de straten en woonwijken.
Het verloop van de Razzia
In vrij korte tijd werden ruim 52.000 mannen tussen 17 en 40 jaar opgepakt. Sommigen werden van straat geplukt, anderen uit hun huizen gehaald, soms letterlijk uit bed getrokken. Wie probeerde te ontsnappen via achtertuintjes, zolders of stegen, werd opgejaagd of onder schot gehouden. De operatie verliep strak georganiseerd, doordacht en meedogenloos.
Verzamelpunten
De opgepakte mannen werden naar verzamelpunten gebracht, waar ze geregistreerd en gesorteerd werden voor transport naar Duitsland. In Rotterdam waren de belangrijkste locaties:
-
De Kuip (Feyenoord Stadion)
-
Het belastinggebouw
Van daaruit begon de lange en zware tocht naar de verschillende kampen, waaronder het Arbeitserziehungslager Augustaschacht te Ohrbeck nabij Osnabrück, waar veel mannen zwaar leden en velen het niet overleefden.
Impact op de wijken en gezinnen
Voor de wijken zoals Tuindorp Vreewijk, Hillesluis en Tarwewijk betekende de razzia chaos en angst. Families werden abrupt ontwricht. Kinderen verloren hun vaders, vrouwen bleven achter zonder enige zekerheid. De razzia liet diepe sporen na: verdriet, trauma en onzekerheid over het lot van hun geliefden.
Persoonlijke verhalen
Onder de opgepakte mannen bevond zich ook mijn vader, Hendrik Willem Gaertman, wiens naam ik draag. Zijn weg voerde via Rotterdam naar verzamelplaatsen en uiteindelijk naar het Arbeitserziehungslager Augustaschacht, waar hij en velen anderen onder zware omstandigheden moesten werken. Van de duizenden mannen overleefden bij de laatste herdenkingen ruim 500 het niet, maar in de wandelgangen wordt gefluisterd dat het werkelijke aantal slachtoffers mogelijk rond de 2.000 lag.
Herdenking en herinnering
Het Razzia-monument in Rotterdam herinnert aan deze tragische dagen en benadrukt dat het verhaal van de razzia niet vergeten mag worden. Dit monument, samen met documentaires zoals die van Andere Tijden — geregisseerd door Tom Kleijn ( de winnaar van de slimste mens ), met research door Hanna Dogger en Anna Wabeke — laat de laatst levende mannen en de kinderen die hun vader verloren terugblikken op deze tragedie.
Deze foto toont een moment van voorbereiding en overleg voorafgaand aan de NTR-uitzending Andere Tijden van 3 november 2023. Tijdens deze eerste bespreking werd het voorwerk gedaan om een persoonlijk familieverhaal zorgvuldig te plaatsen binnen een bredere historische context.
Dit moment sluit aan bij de thematiek van hoofdstuk 3, waarin wordt beschreven hoe herinnering, onderzoek en media samenkomen.
Het opnieuw verwoorden van persoonlijk verlies is daarbij geen terugblik alleen, maar een bewuste vorm van overdracht, bedoeld om de betekenis van de Tweede Wereldoorlog invoelbaar te houden voor volgende generaties. Dit gesprek vormde het begin van het traject dat uiteindelijk leidde tot de televisieopname.
Van links naar rechts: Hanna Dogger (researcher), Hendrik Willem Gaertman, vernoemd naar zijn vader, en Tom Kleijn (regisseur). De foto is gemaakt door mijn vrouw, Tiny Gaertman-Blom.
Foto van de opname in huize familie Gaertman te Oostvoorne van de TV opname van de NTR met Tom Kleijn als regisseur met de cameraman en geluidstechnicus. Op de voorgrond rechts mijn vrouw Tiny Gaertman-Blom. Foto gemaakt door Anna Wabeke, researcher.
Tijdens deze opname toon ik de brief die mijn moeder , Jo Gaertman-Zimmerman, op 24 juni 1945 schreef.
Enkele maanden na het einde van de oorlog.
De brief is geschreven op dun papier van de Luchtpostdienst. Daarop staat gedrukt : "Dit papier weegt met bijbehorende omslag 5 gram.
Schaarste was toen vanzelfsprekend
Omdat het papier bijna doorschijnend was, schreef mijn moeder erbij :
"Leg dit blad op een zwarte ondergrond dat leest beter".
Wanneer ik deze brief in beeld toon, houd ik niet alleen een stuk papier vast, maar ook de stem van mijn moeder
Haar woorden dragen de naoorlogse werkelijkheid in zich:
verlies , zorg, onzekerheid -------- en toch verbondenheid
Deze brief maakt het verleden tastbaar.
"Hij laat zien hoe groot geschiedenis kan zijn in iets ogenschijnlijk kleins"
De gesprekken, documenten en beelden uit het vorige hoofdstuk zijn pogingen om te begrijpen wat zich in november 1944 heeft afgespeeld.
Voor de mensen die het meemaakten, bestond die afstand niet.
Zij werden niet voorbereid.
Zij werden niet geïnformeerd.
In de vroege ochtend van vrijdag 10 november 1944 werd Rotterdam geconfronteerd met een werkelijkheid die het leven van tienduizenden voorgoed zou veranderen.
Dit hoofdstuk voert terug naar dat moment.